Waarom de nazi’s geen socialisten waren (ook al stond het in hun naam)
De afgelopen maanden zie ik op sociale media steeds vaker dezelfde bewering langskomen: “De nazi’s waren eigenlijk links, want hun partij heette de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij.”
Meestal wordt dat argument gebruikt in politieke discussies van vandaag. Het klinkt logisch: er staat immers letterlijk “socialistisch” in de naam. Toch klopt die conclusie niet. Sterker nog: historici zijn het er vrijwel unaniem over eens dat het nazisme geen vorm van socialisme was, maar een extreemrechtse ideologie die de term “socialistisch” vooral gebruikte als politieke marketing.
Omdat deze discussie steeds weer terugkomt, leek het me nuttig om de feiten eens op een rij te zetten.
Wat is socialisme eigenlijk?
Socialisme draait in de kern om economische gelijkheid. Klassieke socialisten vinden dat grote bedrijven, productiemiddelen en belangrijke economische sectoren niet in handen moeten zijn van een kleine groep rijke eigenaren, maar van de gemeenschap of de staat.
Belangrijke kenmerken van socialisme zijn:
- economische gelijkheid;
- solidariteit tussen arbeiders;
- internationale samenwerking tussen werknemers;
- het beperken van de macht van grote bedrijven en rijke elites;
- collectief bezit van productiemiddelen.
Socialisten zien mensen in de eerste plaats als leden van een sociale klasse (arbeider, ondernemer, enzovoort).
Wat vonden de nazi’s?
De nazi’s keken heel anders naar de samenleving.
Voor hen draaide alles om:
- nationalisme;
- ras en afkomst;
- gehoorzaamheid aan de staat;
- een sterke leider;
- militaire macht;
- het uitsluiten en vervolgen van groepen die niet binnen hun ideologie pasten.
Waar socialisten mensen indelen naar economische positie, deelden nazi’s mensen in naar afkomst en vermeende “rassen”.
Hun centrale boodschap was niet: “arbeiders van alle landen verenigt u”, maar juist: “Duitsland boven alles.”
Dat staat haaks op het internationale karakter van het socialisme.
Waarom stond “socialistisch” dan in de naam?
Toen Adolf Hitler en zijn medestanders hun partij opbouwden, probeerden zij zoveel mogelijk kiezers aan te spreken.
In het Duitsland van de jaren twintig waren socialistische en communistische partijen populair onder arbeiders. De nazi’s wilden een deel van die achterban aantrekken.
De term “socialistisch” in de partijnaam moest arbeiders aanspreken en suggereren dat de partij ook voor gewone mensen opkwam.
Maar achter die naam zat geen socialistisch programma.
Historicus na historicus wijst erop dat het woord vooral propagandistische waarde had.
Vergelijk het met een product waarop “gezond” staat terwijl er vooral suiker in zit. De verpakking vertelt niet altijd het hele verhaal.
Wat deden de nazi’s toen ze aan de macht kwamen?
Hier wordt het verschil pas echt duidelijk.
Nadat Hitler in 1933 aan de macht kwam:
Vakbonden werden verboden
Onafhankelijke vakbonden waren een belangrijk onderdeel van de socialistische beweging.
De nazi’s ontbonden ze en namen hun bezittingen in beslag.
Vakbondsleiders werden gearresteerd.
Socialisten en communisten werden vervolgd
Een van de eerste groepen die in concentratiekampen terechtkwamen waren politieke tegenstanders, waaronder socialisten en communisten.
Als de nazi’s werkelijk socialisten waren geweest, zou dat een vreemde keuze zijn geweest.
Grote bedrijven bleven bestaan
Ondernemingen als:
- Krupp
- Siemens
- IG Farben
bleven gewoon functioneren en werkten vaak nauw samen met het regime.
De nazi’s schaften het kapitalisme niet af.
Bedrijven mochten winst maken zolang zij de doelen van de staat ondersteunden.
Privatisering nam zelfs toe
Opmerkelijk genoeg privatiseerde de nazi-regering sommige staatsbedrijven juist.
Dat is ongeveer het tegenovergestelde van wat socialisten doorgaans nastreven.
Maar de staat had toch veel controle?
Dat klopt.
Hier ontstaat vaak verwarring.
De nazi-staat bemoeide zich intensief met de economie. Maar staatscontrole is niet automatisch socialisme.
Ook militaire dictaturen, absolute monarchieën en andere autoritaire regimes kunnen veel economische controle uitoefenen zonder socialistisch te zijn.
De nazi-economie was vooral gericht op:
- herbewapening;
- oorlog;
- zelfvoorziening;
- nationale macht.
Niet op economische gelijkheid.
Wat zeggen historici?
Hoewel historici over veel onderwerpen discussiëren, bestaat er opvallend veel overeenstemming over de politieke plaats van het nazisme.
Het nazisme wordt vrijwel altijd beschreven als:
- extreemrechts;
- ultranationalistisch;
- autoritair;
- racistisch;
- fascistisch.
Niet als een socialistische stroming.
Dat betekent niet dat links altijd gelijk heeft of rechts altijd ongelijk. Geschiedenis is geen voetbalwedstrijd. Maar het betekent wel dat het argument “de nazi’s waren links omdat er socialistisch in de naam stond” historisch weinig standhoudt.
Een eenvoudige vergelijking
Als iemand morgen een partij opricht met de naam:
“Democratische Vrijheidspartij voor Absolute Dictatuur”
dan zouden we die partij ook niet automatisch democratisch noemen alleen vanwege het woord “democratisch” in de titel.
Bij politieke bewegingen gaat het uiteindelijk om wat ze doen, niet om wat er op het etiket staat.
Conclusie
De nazi’s gebruikten het woord “socialistisch” in hun partijnaam, maar voerden geen socialistisch beleid.
Ze vernietigden onafhankelijke vakbonden, vervolgden socialisten en communisten, werkten samen met grote bedrijven en bouwden een extreemnationalistische dictatuur gebaseerd op ras, uitsluiting en gehoorzaamheid.
Dat maakt het nazisme niet links, maar een eigen extreemrechtse ideologie die elementen van propaganda gebruikte om zoveel mogelijk mensen achter zich te krijgen.
Geschiedenis wordt een stuk begrijpelijker wanneer we kijken naar daden in plaats van naar partijnamen. Dat voorkomt ook dat politieke discussies van vandaag gebaseerd raken op hardnekkige misverstanden uit het verleden.