Waarom je voor joker staat als je iemand een linkse fascist noemt!

Van alle politieke etiketten die mensen op elkaar plakken, is “linkse fascist” misschien wel een van de vreemdste. Het is geen term die je dagelijks om de oren krijgt, maar zo nu en dan duikt hij op in een discussie, onder een nieuwsbericht of op sociale media. Meestal als iemand een standpunt inneemt waar een ander zich aan ergert. Het klinkt alsof er een diepgaande politieke analyse achter schuilgaat. Maar wie even stilstaat bij de betekenis van de woorden, ontdekt al snel dat de combinatie ongeveer even logisch is als een rustige zenuwenpees, een droge regenbui of een vierkante cirkel.

Om te begrijpen waarom, moeten we eerst weten wat fascisme eigenlijk is. Het woord wordt namelijk vaak gebruikt als scheldwoord, terwijl het oorspronkelijk een heel specifieke politieke betekenis heeft. Fascisme ontstond in het begin van de twintigste eeuw en wordt vooral geassocieerd met het Italië van Benito Mussolini en later met het Duitsland van Adolf Hitler. Hoewel beide regimes niet identiek waren, deelden ze een aantal belangrijke kenmerken: extreem nationalisme, verheerlijking van een sterke leider, wantrouwen tegenover democratische instellingen, onderdrukking van politieke tegenstanders en het idee dat het belang van de natie boven dat van het individu staat.

Historici plaatsen fascisme daarom vrijwel zonder uitzondering aan de uiterste rechterkant van het politieke spectrum. Dat betekent niet dat iedere rechtse politicus een fascist is, net zoals niet iedere linkse politicus een communist is. Maar het betekent wel dat fascisme historisch gezien geen linkse stroming is.

Toch komt er vaak een tegenwerping. “Maar Hitler had toch socialisme in de naam van zijn partij?” Inderdaad. De partij van Hitler heette de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij. Voor sommige mensen is dat voldoende bewijs om te concluderen dat de nazi’s links waren. Dat klinkt logisch, totdat je bedenkt dat de naam van een organisatie niet automatisch vertelt wat die organisatie werkelijk is.

De Democratische Volksrepubliek Korea is bijvoorbeeld niet bepaald een toonbeeld van democratie. Een zeehond is geen hond. Een vleestomaat is niet van vlees gemaakt. En een hamburger bevat opvallend weinig ham. Wie wil weten waar een politieke beweging werkelijk voor staat, kijkt daarom niet naar de naam, maar naar de ideeën en het gedrag.

En wat deden de nazi’s toen ze aan de macht kwamen? Ze vervolgden socialisten. Ze sloten communisten op. Ze vernietigden onafhankelijke vakbonden. Ze verboden linkse partijen. Ze stuurden politieke tegenstanders naar concentratiekampen. Dat zijn niet bepaald maatregelen die je verwacht van een beweging die zichzelf serieus als links beschouwt.

Het probleem is dat woorden als fascist tegenwoordig vaak losgezongen raken van hun oorspronkelijke betekenis. Soms wordt het gebruikt als een algemene belediging voor iemand die als autoritair, vervelend of politiek onwenselijk wordt gezien. Dat is begrijpelijk vanuit emotie, maar het maakt het gesprek niet bepaald helderder.

Stel je voor dat iemand de brandweer ziet aankomen bij een brandend huis. De brandweerlieden rollen slangen uit, blussen het vuur en redden mensen uit het gebouw. Vervolgens roept een omstander: “Typisch gedrag van pyromanen!” Iedereen zou onmiddellijk begrijpen dat er iets niet klopt aan die conclusie. Het feit dat twee zaken iets met vuur te maken hebben, betekent nog niet dat ze hetzelfde zijn.

Op dezelfde manier werkt het met politieke begrippen. Dat twee bewegingen allebei autoritaire kenmerken kunnen hebben, betekent nog niet dat ze dezelfde ideologie vertegenwoordigen. Linkse bewegingen kunnen autoritair zijn. Rechtse bewegingen kunnen autoritair zijn. Religieuze bewegingen kunnen autoritair zijn. Autoritarisme is echter niet hetzelfde als fascisme.

Dat onderscheid is belangrijk. Anders wordt het onmogelijk om nog zinvol over politiek te praten. Als iedere vorm van autoriteit fascisme wordt genoemd, verliest het woord zijn betekenis. Dat is een beetje alsof we besluiten om voortaan iedere ziekte kanker te noemen. Dan weten we uiteindelijk niet meer waar we het over hebben.

Sociale media helpen daar niet altijd bij. Politieke discussies worden er vaak gevoerd in korte berichten, losse slogans en afbeeldingen zonder context. Daardoor ontstaat soms de indruk dat ingewikkelde historische begrippen in één zin kunnen worden samengevat. Dat werkt misschien prima voor een meme, maar minder goed voor een serieus gesprek over geschiedenis of politiek.

Geschiedenis is namelijk geen verzameling stoffige feitjes die alleen nuttig zijn voor mensen die vrijwillig musea bezoeken. Geschiedenis helpt ons om woorden correct te gebruiken. Als we willen begrijpen wat fascisme is, moeten we kijken naar de oorsprong, de kenmerken en de praktijk van fascistische regimes. Niet naar losse kreten, partijnamen of internetwijsheden.

En precies daarom kijken historici zo zorgvuldig naar definities. Niet omdat ze moeilijk willen doen, maar omdat woorden alleen waarde hebben als ze iets specifieks betekenen. Zodra alles fascisme wordt genoemd, wordt uiteindelijk niets meer fascisme genoemd.

Dus waarom sta je voor joker als je iemand een linkse fascist noemt? Omdat fascisme historisch gezien een uiterst rechtse ideologie is. Omdat de combinatie van die twee woorden elkaar inhoudelijk tegenspreekt. En omdat je daarmee vooral laat zien dat je een krachtig klinkend etiket gebruikt zonder eerst te controleren of het wel ergens op slaat.

Dat betekent natuurlijk niet dat je het met links eens hoeft te zijn. Je mag links bekritiseren, bekampen, bespotten of er hartgrondig mee van mening verschillen. Dat hoort bij een gezonde democratie. Maar als je iemand een linkse fascist noemt, is de kans groot dat je niet de ander belachelijk maakt, maar jezelf.

Of, om het anders te zeggen: je kunt best boos worden op een vegetarische slager. Maar als je hem verwijt dat hij te veel vlees verkoopt, gaan de meeste mensen zich toch afvragen of je wel begrijpt wat een vegetarische slager precies is.