Extreemrechts. Weten we eigenlijk nog wat dat betekent?
Ik maak me zorgen over iets wat ik steeds vaker zie: extreemrechtse ideeën lijken steeds gewoner te worden. Mensen schamen zich er soms nauwelijks meer voor. Sterker nog, sommigen lijken niet eens te beseffen dat de ideeën die ze verkondigen uit de extreemrechtse hoek komen.
Voor alle duidelijkheid: rechts zijn is niet hetzelfde als extreemrechts. Minder immigratie willen is niet extreemrechts. Kritiek hebben op de islam, de EU of de regering evenmin. Conservatief zijn ook niet. Het wordt een ander verhaal wanneer mensen bevolkingsgroepen als een bedreiging gaan zien, mensen vanwege hun afkomst of geloof minder rechten gunnen, een etnisch ‘eigen volk’ boven anderen plaatsen of vinden dat de democratische rechtsstaat maar in de weg zit.
Waar herken je extreemrechts aan?
Niet iedere extreemrechtse beweging denkt precies hetzelfde. Maar deze ideeën komen vaak terug:
- Wij tegen zij. Er is een ‘eigen volk’ en er zijn mensen die daar eigenlijk niet bij horen.
- Mensen uitsluiten vanwege afkomst of geloof. Niet wat iemand doet, maar wie iemand is wordt bepalend.
- Eigen volk eerst. De eigen etnische of culturele groep zou meer rechten of aanspraak op het land hebben dan anderen.
- Racisme en vreemdelingenhaat. Complete groepen worden neergezet als gevaarlijk, minderwaardig of ongewenst.
- Omvolking. De complottheorie dat de witte of oorspronkelijke bevolking bewust wordt vervangen door immigranten.
- Een sterke leider en harde hand. Democratische spelregels en tegenmacht worden als hinderlijk gezien wanneer ze de gewenste politiek in de weg staan.
- Wantrouwen tegen rechters, journalisten en wetenschap. Instituties die macht controleren worden afgeschilderd als onderdeel van een vijandige elite.
- Minder rechten voor minderheden. De meerderheid zou mogen bepalen wat er met een minderheid gebeurt, ook wanneer daardoor fundamentele rechten worden aangetast.
- Ontmenselijking. Mensen zijn geen mensen meer, maar worden ‘ongedierte’, ‘indringers’, ‘profiteurs’ of een probleem dat moet worden ‘opgeruimd’.
En dát laatste is belangrijk. Want de geschiedenis heeft laten zien wat er kan gebeuren wanneer mensen eraan wennen dat een bepaalde groep minder waard zou zijn.
Het begint niet met concentratiekampen
Nazi-Duitsland begon ook niet met vernietigingskampen. Daaraan gingen jaren vooraf waarin Joden en andere groepen steeds meer als vijand en probleem werden neergezet. Daarna volgde discriminatie. Daarna werden rechten afgenomen. Daarna bezit. Daarna vrijheid. Uiteindelijk zelfs het leven.
Dat betekent niet dat iedere extreemrechtse uitspraak automatisch tot een nieuwe Holocaust leidt. Dat zou een veel te simpele vergelijking zijn. De les is een andere: wanneer je mensen lang genoeg vertelt dat een bepaalde groep gevaarlijk, minderwaardig of ongewenst is, wordt het gemakkelijker om te accepteren dat die groep anders behandeld mag worden.
En daarom maak ik me zorgen over de normalisering die ik nu zie. Niet omdat iedere boze rechtse Nederlander een nazi is. Absoluut niet. Maar omdat ideeën waarvan we ooit onmiddellijk herkenden waarom ze gevaarlijk waren, soms ineens worden verkocht als ‘gezond verstand’ of ‘je mag tegenwoordig ook niks meer zeggen’.
Je mag heel veel zeggen. En een ander mag vervolgens ook zeggen: dat idee is extreemrechts.
Want extreemrechts wordt niet minder extreem doordat genoeg mensen eraan gewend raken.