Links is niet schuldig aan de moord op Pim Fortuyn
Op 6 mei 2002 werd Pim Fortuyn vermoord. Nederland was geschokt. Een politicus die in korte tijd het politieke landschap volledig op zijn kop had gezet, werd negen dagen voor de Tweede Kamerverkiezingen doodgeschoten op het Mediapark in Hilversum. De verbijstering maakte vrijwel onmiddellijk plaats voor woede, verdriet en beschuldigingen. Nog voordat alle feiten bekend waren, werd er al met vingers gewezen. Niet alleen naar de dader, maar naar een complete politieke stroming. Links zou verantwoordelijk zijn voor de moord op Pim Fortuyn. Bijna een kwart eeuw later klinkt die beschuldiging nog steeds. En dat is niet alleen historisch onjuist, het heeft ook gevolgen voor de manier waarop in Nederland politieke discussies worden gevoerd.
De kogel kwam van links
Het duurde na de moord niet lang voordat de inmiddels beruchte uitspraak ‘de kogel kwam van links’ zijn intrede deed. Het was niet zomaar een kreet van boze burgers. Ook politici van de Lijst Pim Fortuyn (LPF) droegen actief bij aan het verspreiden van die boodschap. LPF-woordvoerder Mat Herben beschuldigde linkse partijen ervan een klimaat te hebben geschapen waarin de moord kon plaatsvinden. LPF-voorzitter Peter Langendam ging nog verder door de PvdA en GroenLinks medeverantwoordelijk te stellen. Hij gebruikte daarbij letterlijk de woorden dat de kogel van links kwam en niet van rechts. Langendam bood later excuses aan, maar de beschuldiging was inmiddels de wereld in geholpen.
Er valt op die uitspraak overigens wel iets af te dingen. De kogel kwam namelijk uit een pistool. Dat pistool werd vastgehouden en afgevuurd door Volkert van der Graaf, die voor de moord werd veroordeeld. Niet door de PvdA, niet door GroenLinks, niet door een linkse vakbond en ook niet door de miljoenen Nederlanders die zich in meer of mindere mate met linkse politieke ideeën identificeerden. De politieke overtuigingen van een moordenaar maken zijn daad niet automatisch tot een daad van iedereen die bepaalde overtuigingen met hem deelt. Dat lijkt een vanzelfsprekend uitgangspunt van een rechtsstaat, maar bij de moord op Fortuyn wordt het nog altijd ter discussie gesteld.
De hardnekkige theorie van het complot
Wie erop wijst dat Van der Graaf verantwoordelijk was voor de moord, krijgt regelmatig te horen dat hij onmogelijk alleen kan hebben gehandeld. Er zouden opdrachtgevers zijn geweest, geheime afspraken, politieke belangen of zelfs betrokkenheid van overheidsdiensten. In de afgelopen 24 jaar zijn talloze theorieën over de moord verspreid. Wat ontbreekt, is overtuigend bewijs dat een dergelijke samenzwering aantoont. Er is één man voor de moord veroordeeld en er is geen bewezen complot achter de moord vastgesteld.
Opmerkelijk is bovendien dat de mensen die overtuigd zijn van een complot vaak al precies lijken te weten uit welke politieke hoek dat complot afkomstig zou zijn. Maar stel nu eens, uitsluitend als gedachte-experiment, dat er inderdaad sprake was geweest van een samenzwering. Waarom zou dat dan noodzakelijkerwijs een links complot moeten zijn geweest? Waarom geen rechts complot, of een samenzwering van mensen met heel andere belangen? Zodra bewijs wordt vervangen door vermoedens, kan vrijwel ieder verhaal worden bedacht. De ene onbewezen theorie is echter geen bewijs voor de andere. Wie beweert dat links achter de moord zat, zal daarvoor met feiten moeten komen. Niet met vermoedens die toevallig goed passen bij de eigen politieke overtuiging.
Maar Fortuyn werd toch gedemoniseerd?
Wanneer het argument van de collectieve verantwoordelijkheid niet overeind blijft, volgt vrijwel altijd het volgende verwijt: links heeft Fortuyn gedemoniseerd en daarmee de omstandigheden geschapen waarin hij kon worden vermoord. Dat argument verdient een serieuze behandeling, want de politieke sfeer rond Fortuyn was in 2002 buitengewoon fel. Hij werd door tegenstanders onder meer vergeleken met extreemrechtse politici en historische autoritaire bewegingen. Sommige uitspraken waren buitengewoon scherp, soms persoonlijk en soms weinig zorgvuldig. Dat mag best worden vastgesteld zonder daarmee ook maar iets goed te praten van wat er op 6 mei gebeurde.
Maar het woord ‘demoniseren’ wordt problematisch wanneer het iedere stevige politieke kritiek verdacht maakt. Fortuyn deed zelf uitgesproken en provocerende uitspraken over immigratie, de islam en de gevestigde politiek. Die standpunten mochten worden bestreden, ook fel. Een democratie waarin politici wel scherpe standpunten mogen innemen, maar hun tegenstanders die niet scherp mogen bestrijden, is geen gezonde democratie. Natuurlijk bestaan er grenzen aan politieke retoriek. Bedreigingen, intimidatie en oproepen tot geweld zijn iets anders dan kritiek. Maar iemand een gevaarlijke politicus noemen, betekent niet dat men vindt dat die persoon moet worden vermoord.
Zelfs wanneer wordt aangenomen dat bepaalde uitlatingen over Fortuyn te ver gingen, blijft de vraag hoe daaruit de verantwoordelijkheid voor een moord zou volgen. Een maatschappelijk klimaat kan worden onderzocht als mogelijke factor bij radicalisering, maar daarmee zijn degenen die aan het publieke debat deelnamen nog geen medeplichtigen. Daarvoor is veel meer nodig dan de constatering dat zij harde woorden hebben gebruikt. Het verschil tussen een mogelijke verklaring voor iemands gedrag en de verantwoordelijkheid voor dat gedrag is fundamenteel. Volkert van der Graaf besloot zelf een wapen te gebruiken om een politicus het leven te ontnemen. Die beslissing kan niet achteraf worden toegeschreven aan iedereen die kritiek op Fortuyn had.
Een schuldgevoel dat nooit nodig was
Misschien wel een van de opmerkelijkste gevolgen van de moord was de manier waarop een deel van politiek links in de verdediging terechtkwam. In de dagen na 6 mei 2002 was de stemming zo explosief dat scherpe kritiek op Fortuyn of zijn politieke erfgenamen bijzonder gevoelig lag. De beschuldiging dat links een klimaat van haat had geschapen, hing voortdurend boven het debat. Politici moesten uitleggen dat zij de moord afkeurden, terwijl dat vanzelfsprekend had moeten zijn. Het leek soms alsof links niet alleen rekening hield met het verdriet en de woede in de samenleving, maar ook met een schuldgevoel waarvoor geen rechtvaardiging bestond.
Die terughoudendheid was in de eerste dagen na de moord menselijk en begrijpelijk. Maar wanneer voorzichtigheid verandert in een blijvende angst om kritiek te leveren, ontstaat een probleem. Het is moeilijk vast te stellen hoeveel mensen zich daadwerkelijk door een onterecht schuldgevoel hebben laten beïnvloeden. Toch is het voorstelbaar dat de beschuldiging bij sommigen nog altijd een gevoelige snaar raakt. Juist omdat de moord zo ingrijpend was, kan een verwijzing ernaar voldoende zijn om een discussie over heel andere onderwerpen plotseling te veranderen in een discussie over de vermeende schuld van links.
En dat mechanisme is niet verdwenen. Ook tegenwoordig duikt de moord op Fortuyn op in discussies over rechts-extremisme, politieke intimidatie of geweld. Wanneer iemand kritiek uit op geweld uit rechtse hoek, kan de reactie zijn dat links vooral zijn mond moet houden vanwege wat er in 2002 is gebeurd. Daarmee wordt de moord gebruikt als politiek wapen. Niet om de geschiedenis beter te begrijpen, maar om kritiek in het heden te diskwalificeren. De beschuldigde moet zich vervolgens verdedigen tegen iets waarmee hij niets te maken heeft, terwijl het oorspronkelijke onderwerp van de discussie naar de achtergrond verdwijnt.
Dat is misschien wel het kwalijkste gevolg van de voortdurende verwijzing naar de collectieve schuld van links. Een beschuldiging hoeft niet eens bewezen te worden om effect te hebben. Het is voldoende wanneer degene tegen wie zij wordt gebruikt zich aangesproken voelt, zich ongemakkelijk voelt of besluit een discussie maar te laten rusten. Op die manier kan een onterecht schuldgevoel mensen daadwerkelijk het zwijgen opleggen. Niet omdat zij geen argumenten hebben, maar omdat zij worden geconfronteerd met een morele rekening die nooit van hen is geweest.
Collectieve schuld is geen gerechtigheid
Het principe achter de beschuldiging is bovendien bijzonder gevaarlijk. Als de politieke overtuiging van een moordenaar voldoende is om een hele bevolkingsgroep verantwoordelijk te houden, waar houdt dat dan op? Na de aanslagen van 11 september 2001 werden moslims geconfronteerd met beschuldigingen over misdaden die zij niet hadden gepleegd en niet hadden gesteund. Ook asielzoekers worden regelmatig als groep aangesproken op misdrijven van individuele asielzoekers. Het mechanisme is telkens hetzelfde: iemand pleegt een misdaad en vervolgens wordt een complete groep geacht daarvoor verantwoording af te leggen.
Dat is geen rechtvaardigheid, maar generalisatie. Wie vindt dat links verantwoordelijk is voor de moord op Fortuyn omdat Van der Graaf bepaalde linkse overtuigingen had, zou volgens dezelfde redenering alle conservatieven verantwoordelijk moeten houden voor geweld door een rechtse extremist. Maar ook dat zou onzin zijn. Politieke overtuigingen zijn geen collectieve schuldbekentenissen. Mensen zijn verantwoordelijk voor hun eigen handelen en kunnen aansprakelijk worden gehouden wanneer zij daadwerkelijk aanzetten tot geweld of daaraan bijdragen. Het enkele feit dat zij zich links, rechts, religieus of anderszins noemen, is daarvoor onvoldoende.
Wat Fortuyns tegenstanders werd afgenomen
Er is nog een ander gevolg van de moord dat in deze discussie weinig aandacht krijgt. Niet alleen Fortuyn, zijn familie, zijn vrienden en zijn aanhangers werden iets ontnomen. Ook zijn politieke tegenstanders verloren iets. Zij verloren de mogelijkheid om te ontdekken wat er zou zijn gebeurd als Fortuyn zijn politieke ambities had kunnen waarmaken. Misschien was hij premier geworden en had hij Nederland ingrijpend veranderd. Misschien was zijn beweging in politieke ruzies verzand. Misschien waren zijn plannen succesvol geweest, misschien hadden zijn critici uiteindelijk kunnen zeggen dat zij gelijk hadden gekregen. Niemand kan dat weten.
Wie tegenwoordig naar de politieke ontwikkelingen rond Donald Trump kijkt, kan zich afvragen of Nederland onder Fortuyn een vergelijkbaar turbulent politiek tijdperk zou hebben beleefd. Fortuyn had, net als Trump, een uitgesproken persoonlijke politieke stijl, een sterke band met zijn achterban en een talent om de gevestigde politiek voortdurend uit te dagen. Dat maakt de twee politici niet identiek en bewijst al helemaal niet dat hun regeringsperiodes vergelijkbaar zouden zijn geweest. Het onderstreept slechts hoeveel vragen onbeantwoord zijn gebleven. Fortuyn kreeg nooit de gelegenheid om te laten zien hoe zijn ideeën in de praktijk zouden uitpakken.
Dat is wat een politieke moord ook aan een democratie ontneemt: de mogelijkheid om politieke ideeën langs democratische weg te beoordelen. Verkiezingen, parlementaire debatten, regeringsverantwoordelijkheid en uiteindelijk het oordeel van de kiezer hadden moeten bepalen welke plaats Pim Fortuyn in de Nederlandse geschiedenis zou krijgen. In plaats daarvan besloot één man dat proces met geweld te beëindigen. Zijn daad beroofde niet alleen Fortuyns aanhangers van hun leider, maar beroofde ook zijn tegenstanders van de mogelijkheid om hem politiek te bestrijden en eventueel hun gelijk aan te tonen.
Vierentwintig jaar later
De moord op Pim Fortuyn was een tragedie en een ernstige aantasting van de Nederlandse democratie. Dat staat buiten discussie. Maar juist wie die democratie serieus neemt, zou moeten erkennen dat politieke meningsverschillen niet met geweld worden beslecht en dat schuld niet collectief wordt toegeschreven. Het is mogelijk de moord te veroordelen, kritiek te hebben op de toon van het politieke debat in 2002 en tegelijkertijd te erkennen dat links als politieke stroming niet verantwoordelijk is voor de daad van Volkert van der Graaf. Die standpunten sluiten elkaar niet uit.
Na bijna een kwart eeuw zou het verwijt dat ‘de kogel van links kwam’ niet langer mogen dienen als vrijbrief om politieke tegenstanders het zwijgen op te leggen. Het mag onderwerp van historische discussie zijn hoe fel het debat rond Fortuyn was en welke lessen daaruit kunnen worden getrokken. Maar dat is iets heel anders dan miljoenen mensen een collectieve schuld aanpraten en die vervolgens generatie na generatie blijven gebruiken wanneer hun politieke opvattingen niet bevallen.
Links is niet schuldig aan de moord op Pim Fortuyn. De verantwoordelijkheid voor die moord ligt bij degene die haar pleegde. En wie de moord 24 jaar later nog steeds gebruikt om kritiek op rechts onmogelijk te maken, verdedigt daarmee niet de democratie waarvoor Fortuyn zelf via verkiezingen wilde strijden. Die gebruikt de herinnering aan een politieke moord om het democratische debat te beperken.
Misschien is het daarom tijd om niet alleen afscheid te nemen van een onterechte beschuldiging, maar ook van het schuldgevoel dat ermee is ontstaan. Want wie niets op zijn geweten heeft, hoeft zich ook niet het zwijgen te laten opleggen.
