Al die haat na een artikel, ik word er letterlijk misselijk van

Wat begon als een artikel over de moord op Pim Fortuyn, eindigde in een confronterende kennismaking met de haat die 24 jaar later nog altijd leeft.

Gisteren publiceerde ik een artikel met de titel ‘Links is niet schuldig aan de moord op Pim Fortuyn’. De strekking was eigenlijk heel eenvoudig: Pim Fortuyn werd op 6 mei 2002 vermoord door Volkert van der Graaf. Een politieke moord, gepleegd door iemand met radicale overtuigingen. Maar dat maakt niet automatisch een complete politieke stroming verantwoordelijk. Ik had natuurlijk verwacht dat dit artikel discussie zou opleveren. De moord op Fortuyn is nog altijd een gevoelig onderwerp. En ik weet dat veel mensen vinden dat de felle politieke kritiek van destijds heeft bijgedragen aan een klimaat waarin die moord kon plaatsvinden. Daarover kun je discussiëren. Dat mag. Sterker nog, dat moet kunnen. Maar wat er vervolgens gebeurde, heeft me behoorlijk aangegrepen.

De reacties stroomden binnen

Er kwamen tientallen reacties. Sommige waren inhoudelijk, andere kritisch maar redelijk. Met die mensen viel prima van gedachten te wisselen, ook als we het niet eens werden. Maar een opvallend groot deel bestond uit beschuldigingen, scheldpartijen, complottheorieën en regelrechte haat. Zo schreef iemand: ‘Links heeft wel de moord verzorgd ze waren bang voor hun ondergang.’ Een ander wist het nog stelliger: ‘Links en Beatrix zijn verantwoordelijk voor de dood van Pim Fortuyn!’ En weer iemand anders beweerde: ‘Het kwam van links en er zit niet 1 man achter maar een hele organisatie.’

Steeds stelde ik dezelfde vraag: waar is het bewijs? Wie gaf de opdracht? Wie betaalde? Wie waren erbij betrokken? Waaruit blijkt dat? Concrete antwoorden kwamen er niet. Wel steeds nieuwe vermoedens. Van der Graaf zou een huurmoordenaar zijn geweest. Hij zou betaald zijn door een geheime elite. Zijn gevangenisstraf zou vooraf zijn afgesproken. Zijn financiële situatie zou bewijzen dat er meer achter zat. Zelfs het vermeende feit dat een paard van koningin Beatrix Volkert heette, werd als verdachte aanwijzing opgevoerd. Ik wist soms werkelijk niet meer wat ik las.

Geschiedenis werd naar believen herschreven

Een ander terugkerend verschijnsel was het verdraaien van historische feiten. ‘Mussolini was kneiter links en Hitler ook’, schreef iemand. Een ander beweerde: ‘Hitlur is ook vermoord door links links is socialisme.’ Die laatste reactie was misschien wel het meest onthutsend. Hitler pleegde zelfmoord. Dat is geen kwestie van interpretatie, maar een historisch feit. Natuurlijk hebben communistische dictaturen verschrikkelijke misdaden gepleegd. Daar hoeft niemand iets aan af te doen. Maar dat maakt het nazisme niet links en verandert niets aan de geschiedenis van het fascisme.

Toch kreeg ik regelmatig te horen dat ík de geschiedenis vervalste. ‘De waarheid werd door de winnaar geschreven dus welk boek las je’, reageerde iemand. Dat is een bijzonder handige redenering. Zodra historische feiten je niet bevallen, verklaar je de hele geschiedschrijving onbetrouwbaar. En daarmee wordt een inhoudelijke discussie vrijwel onmogelijk.

De moord wordt nog altijd gebruikt om links collectief schuldig te verklaren

Wat me misschien nog het meest trof, was hoe vanzelfsprekend sommige mensen het vinden om miljoenen mensen verantwoordelijk te houden voor de daad van één moordenaar. ‘De volledige linkse flank heeft Fortuyn gedemoniseerd, dus ja, ze zijn er allemaal schuldig aan’, schreef iemand. Anderen stelden: ‘Links is vele malen gevaarlijker dan rechts’ en ‘Al het gevaar komt van links.’ Dat zijn geen kleine uitspraken. Dat zijn beschuldigingen aan het adres van een enorm diverse groep mensen, met uiteenlopende opvattingen. En dat terwijl dezelfde reageerders vaak fel protesteren wanneer rechtse kiezers over één kam worden geschoren.

Ik heb meermaals de vergelijking gemaakt met Anders Breivik, de rechts-extremist die in Noorwegen 77 mensen vermoordde. Als je de redenering over Fortuyn consequent toepast, zou je ook alle rechtse politici en opiniemakers die zich tegen immigratie en multiculturalisme uitspraken medeverantwoordelijk moeten houden voor die moorden. Maar zo werkt verantwoordelijkheid niet. Niet bij rechts. Niet bij links. Niet bij welke groep dan ook.

En toen kwamen de bedreigingen en geweldswensen

Het verdrietigste deel van deze hele discussie waren de reacties waarin mensen hun afkeer van links zo ver doortrokken dat ze anderen geweld toewensten. Iemand schreef over Ad Melkert en Paul Rosenmöller: ‘Hopelijk worden hun ook een keer afgeschoten.’ Een ander schreef: ‘Ik hoop dat heel woke links de tering krijgt.’ En iemand richtte zich persoonlijk tot mij met: ‘Doe iedereen een plezier en gooi jezelf weg.’

Laat dat even tot je doordringen. Onder een artikel waarin ik betoog dat politieke moord nooit aan een hele bevolkingsgroep of politieke stroming mag worden toegeschreven, verschijnen reacties waarin mensen openlijk hopen dat politieke tegenstanders worden doodgeschoten. Mensen die zeggen dat de harde woorden tegen Fortuyn destijds onverantwoord waren, gebruiken nu zelf woorden die minstens zo vijandig zijn. Zien ze die tegenstelling werkelijk niet? Ik vind het beangstigend.

Wat is er in al die jaren gebeurd?

Wat ik uit deze reacties vooral opmaak, is dat de uitspraak ‘de kogel kwam van links’ bij een deel van de bevolking veel meer is geworden dan een politieke leus. Het is voor hen een vaststaand verhaal geworden. Een overtuiging die niet meer ter discussie lijkt te staan. Vanaf de moord op Fortuyn is steeds opnieuw verteld dat links verantwoordelijk was. Niet alleen Van der Graaf, maar links als geheel. Politici, journalisten, activisten, kiezers. Allemaal zouden ze op de een of andere manier schuld dragen.

Wanneer zo’n boodschap jarenlang wordt herhaald, kan die diep wortelen. Ik kan niet vaststellen hoe ieder afzonderlijk persoon tot zijn overtuiging is gekomen. Maar de reacties laten wel zien hoe moeilijk het is geworden om onderscheid te maken tussen een historische gebeurtenis, een politieke interpretatie en een onbewezen beschuldiging. En dat baart me zorgen. Want wie ervan overtuigd is dat zijn politieke tegenstander niet alleen ongelijk heeft, maar ook verantwoordelijk is voor moord, verraad en de ondergang van het land, zal die tegenstander steeds minder als een medeburger beschouwen. Dan wordt iemand met een andere mening een vijand. En precies daar begint het gevaar.

Ook ik ben niet boven kritiek verheven

Ik plaats cartoons. Satirische cartoons. Daarin vergroot ik gedrag, vooroordelen en denkbeelden uit. Soms scherp, soms overdreven en soms ongetwijfeld tot ergernis van mensen die zich erin herkennen. Daar mag iedereen kritiek op hebben. Ook op mijn artikelen. Ook op mijn politieke opvattingen. Ook op de manier waarop ik discussieer. Ik beweer niet dat links nooit fouten maakt. Ik beweer niet dat linkse politici nooit te ver gaan. En ik beweer al helemaal niet dat politiek geweld uitsluitend uit rechtse hoek komt.

Mijn punt is juist dat we dezelfde maatstaf moeten hanteren voor iedereen. Een moordenaar is verantwoordelijk voor zijn daad. Wie anderen daadwerkelijk aanzet tot geweld, moet daarop worden aangesproken. Maar politieke kritiek, hoe fel ook, is niet automatisch medeplichtigheid aan een moord. Dat onderscheid zou voor iedereen vanzelfsprekend moeten zijn.

Ik stop er er even mee

Ik heb geprobeerd inhoudelijk te antwoorden. Vragen te stellen. Onjuistheden recht te zetten. Uit te leggen waarom een vermoeden geen bewijs is en waarom collectieve schuld een gevaarlijke gedachte is. Soms lukte dat. Er waren ook mensen die serieus reageerden, nuance aanbrachten of gewoon normaal van mening verschilden. Die reacties waardeer ik. Maar na al die andere reacties merk ik dat het me te veel wordt. Ik word er boos van. En verdrietig. Boos om de achteloosheid waarmee mensen de ernstigste beschuldigingen uiten. Om de historische onzin die als waarheid wordt gepresenteerd. Om de gemakzucht waarmee hele groepen worden weggezet als gevaarlijk, kwaadaardig of zelfs moorddadig.

Verdrietig omdat ik me realiseer hoeveel wantrouwen en vijandigheid er kennelijk in onze samenleving leven. En omdat ik me afvraag hoeveel mensen na 24 jaar nog altijd gevangen zitten in een verhaal waarin politieke tegenstanders geen mensen met andere ideeën meer zijn, maar vijanden die bestreden moeten worden. Daarom stop ik met reageren onder dit artikel. Niet omdat ik geen argumenten meer heb. Niet omdat ik mijn standpunt niet kan verdedigen. En zeker niet omdat de scheldpartijen me hebben overtuigd. Maar omdat ik niet eindeloos energie wil blijven steken in gesprekken waarin feiten nauwelijks nog een rol spelen en haat steeds opnieuw het laatste woord probeert te krijgen.

Ik blijf cartoons maken. Ik blijf schrijven. Ik blijf me uitspreken tegen discriminatie, ontmenselijking en het aanwijzen van hele groepen als schuldigen. Ook wanneer dat weerstand oproept. Maar voor nu is het genoeg.

Pim Fortuyn werd op 6 mei 2002 vermoord. Dat was verschrikkelijk. Wat mij betreft eren we zijn nagedachtenis niet door 24 jaar later nog altijd nieuwe vijanden aan te wijzen, maar door te verdedigen wat bij een democratie hoort: het recht om van mening te verschillen zonder elkaar tot vijand te verklaren. En vooral zonder elkaar de dood toe te wensen.

Schuiven naar boven