Fascisme herkennen: tien eigenschappen van het hedendaagse fascisme
Het woord fascisme wordt tegenwoordig vaak gebruikt in politieke discussies. Soms terecht, soms als scheldwoord voor iedereen met wie men het oneens is. Dat maakt het lastig om nog een serieus gesprek te voeren over wat fascisme eigenlijk is.
Historici en politicologen zijn het niet over elk detail eens. Er bestaat geen universeel lijstje dat door iedereen wordt geaccepteerd. Toch zijn er kenmerken die in veel wetenschappelijke beschrijvingen steeds terugkeren. Onderstaande tien eigenschappen zijn gebaseerd op moderne analyses van fascistische bewegingen, aangevuld met de kanttekening dat sommige punten meer discussie oproepen dan andere.
1. Populistisch ultranationalisme
Fascistische bewegingen presenteren de natie als het hoogste politieke ideaal. Het eigen volk wordt verheerlijkt als een bijzondere gemeenschap met een gezamenlijke geschiedenis, cultuur en bestemming.
Daarbij wordt vaak gesproken over het “echte volk” dat zou worden verraden door elites, buitenlanders of andere groepen. De samenleving wordt voorgesteld als een strijd tussen het zuivere volk en degenen die het zouden bedreigen.
2. Verheerlijking van een geïdealiseerd verleden
Fascistische bewegingen kijken vaak terug naar een vermeende gouden tijd. Dat verleden wordt meestal sterk geromantiseerd. Problemen uit die periode verdwijnen naar de achtergrond, terwijl nationale trots, saamhorigheid en kracht worden uitvergroot.
Het doel is niet zozeer historische nauwkeurigheid, maar het creëren van een contrast tussen een verheerlijkt verleden en een vermeend vervallen heden.
3. Nationale wedergeboorte door radicale verandering
De Britse historicus Roger Griffin beschouwt dit zelfs als het kernkenmerk van fascisme. Hij gebruikt daarvoor het begrip palingenese, wat letterlijk “wedergeboorte” betekent.
Volgens deze gedachte verkeert de samenleving in verval en kan zij alleen worden gered door een fundamentele omwenteling. Het bestaande systeem moet verdwijnen zodat een nieuwe, zuivere nationale gemeenschap kan ontstaan.
4. Het zoeken van zondebokken
Fascistische bewegingen hebben vaak de neiging complexe maatschappelijke problemen terug te brengen tot één of enkele schuldigen.
Economische problemen, criminaliteit, culturele veranderingen of politieke spanningen worden toegeschreven aan specifieke groepen. Dat kunnen minderheden zijn, migranten, politieke tegenstanders, religieuze groepen of andere aangewezen vijanden.
Deze versimpeling maakt ingewikkelde problemen begrijpelijk, maar leidt vaak tot stigmatisering en uitsluiting.
5. Wantrouwen tegenover parlementaire democratie
Historisch fascisme had weinig op met parlementen, compromissen en langdurige politieke besluitvorming. Democratische instituties werden gezien als zwak, inefficiënt en verdeeld.
Hier past wel een belangrijke kanttekening. Moderne extreemrechtse bewegingen presenteren zich vaak juist als verdedigers van democratie. Zij doen mee aan verkiezingen en beroepen zich op de volkswil. Toch ontstaat spanning wanneer onafhankelijke instituties worden afgeschilderd als obstakels die de wil van het volk zouden frustreren.
6. Afkeer van rechtsstatelijke beperkingen
Fascistische bewegingen zien onafhankelijke rechters, mensenrechtenverdragen, grondwettelijke waarborgen en andere beperkingen op politieke macht vaak als hinderpalen.
De gedachte is dat de volkswil niet mag worden tegengehouden door rechters, internationale afspraken of constitutionele regels. Hierdoor komen de bescherming van minderheden en de scheiding der machten onder druk te staan.
7. Intolerantie tegenover andersdenkenden
Fascisme gaat uit van een sterke nadruk op nationale eenheid. Wie daar niet in past, wordt al snel gezien als een bedreiging.
Dat kan betrekking hebben op afkomst, religie, seksuele geaardheid, politieke overtuiging of andere kenmerken. Afwijkende groepen worden niet beschouwd als een normaal onderdeel van een pluriforme samenleving, maar als een probleem dat moet worden bestreden of buitengesloten.
8. Acceptatie van intimidatie en politiek geweld
Historisch fascisme maakte veelvuldig gebruik van intimidatie, straatgeweld en knokploegen. Tegenstanders werden niet alleen bestreden met argumenten, maar ook met dreiging en geweld.
Moderne varianten nemen meestal afstand van openlijk geweld, maar kunnen wel een klimaat creëren waarin bedreigingen, intimidatie of geweld tegen tegenstanders worden gebagatelliseerd, gerechtvaardigd of zelfs aangemoedigd.
9. Het leidersbeginsel
Fascistische bewegingen draaien vaak om een sterke leider die wordt voorgesteld als de belichaming van de nationale wil.
Interne tegenspraak wordt ontmoedigd en loyaliteit aan de leider krijgt voorrang boven democratische besluitvorming. In extreme gevallen ontstaat een persoonlijkheidscultus waarin de leider wordt gezien als de enige die het land kan redden.
10. Felle vijandigheid tegenover links
Historisch gezien waren fascistische bewegingen vrijwel altijd uitgesproken anti-socialistisch, anti-communistisch en anti-links.
Toch is dit punt omstreden als algemeen kenmerk van fascisme. Veel historici beschouwen het als een veelvoorkomende eigenschap, maar niet als een noodzakelijke voorwaarde. Een beweging kan fascistische kenmerken vertonen zonder voortdurend links als hoofdvijand te beschouwen.
Daarom moet dit punt met enige voorzichtigheid worden behandeld.
Niet iedere nationalist is een fascist
Het is belangrijk om te benadrukken dat niet iedereen die trots is op zijn land, kritisch is op immigratie of een conservatieve visie heeft, daarmee fascistisch is. Politieke stromingen lopen in elkaar over en de werkelijkheid is vaak complexer dan een checklist.
Fascisme wordt doorgaans niet gedefinieerd door één enkel standpunt, maar door een combinatie van kenmerken die samen een autoritaire, nationalistische en antidemocratische politieke visie vormen.
Conclusie
Hoewel wetenschappers verschillen van mening over de precieze definitie van fascisme, keren bepaalde patronen steeds terug. Ultranationalisme, de mythe van nationale wedergeboorte, het aanwijzen van zondebokken, afkeer van democratische beperkingen, intolerantie en leidersverheerlijking behoren tot de meest genoemde kenmerken.
De lijst hierboven moet daarom niet worden gezien als een onbetwist wetenschappelijk dogma, maar als een bruikbaar hulpmiddel om hedendaagse politieke bewegingen kritisch te analyseren. Niet om mensen snel een etiket op te plakken, maar juist om beter te begrijpen wanneer democratische waarden onder druk kunnen komen te staan.